Het leven van een bijzondere vrouw — van Breslau tot Auschwitz.
Het leven van een bijzondere vrouw — van Breslau tot Auschwitz.
Edith Stein, Jodin, filosofe, bekeerling tot het katholieke geloof, karmelietes, werd geboren op 12 oktober 1891 in Breslau (tegenwoordig Wroclaw). Zij was het jongste kind van het Joodse gezin van Siegfried Stein en Augusta Courant.
Het gezin telde 11 kinderen, 4 kinderen stierven jong. Ediths vader overleed voordat zij 2 jaar oud was. Haar moeder was een zeer zakelijke vrouw met een mild hart. Energiek zette zij de zaak van haar man voort en had veel succes. Zij was zeer godsdienstig en leefde de Joodse wet stipt na.
Edith was levenslustig, buitengewoon begaafd en liergierig. Waarschijnlijk daardoor was zij voor haar omgeving ook niet altijd even goed hanteerbaar. Na de volksschool wil zij niet meer verder leren en in 1906 gaat zij naar haar zus Else in Hamburg. Hier verliest zij haar geloof in de God van haar Vaderen.
Na haar terugkeer uit Hamburg volgde zij op aanraden van haar moeder het gymnasium in Breslau. In 1911 slaagde zij voor het eindexamen. Zij studeerde geschiedenis, Germaanse letterkunde en psychologie aan de universiteit van Breslau. Van hieruit ging zij naar Göttingen om filosofie te studeren bij prof. Husserl. Vanaf 1916 tot 1918 is zij assistente van Husserl. In 1916 promoveerde zij summa cum laude tot doctor in de filosofie. Zij gaf inleidingscursussen aan studenten en publiceerde haar eerste geschriften.
Op de foto’s een familieportret, dat bijgewerkt moet zijn omdat Edith op deze afbeelding ouder is dan 2 jaar terwijl haar vader toen al was overleden), het woonhuis van de familie Stein en een foto uit ongeveer 1912 van Edith (midden) samen met medestudenten. De foto’s van het woonhuis en met de medestudenten zijn afkomstig uit de collectie van pater Javier Sancho OCD
Na een korte periode als lerares in Breslau volgde Stein Husserl naar Freiburg. Daar promoveerde ze in 1916 op haar onderzoek naar empathie; haar proefschrift werd met de hoogste onderscheiding beoordeeld. Van 1916 tot 1918 werkte ze als Husserls wetenschappelijk assistent en hielp ze zijn manuscripten ordenen en uitwerken.
Ondanks haar wetenschappelijke kwaliteiten lukte het haar niet om een universitaire loopbaan te beginnen. Verschillende universiteiten wezen haar verzoek om te habiliteren af, vooral omdat zij een vrouw was. Ze bleef zelfstandig publiceren en zette zich later ook nadrukkelijk in voor de opleiding en maatschappelijke positie van vrouwen.
De bijgevoegde afbeelding is een collage via AI
Na haar vertrek uit Freiburg verbleef Stein vooral bij haar familie in Breslau en bij vrienden in Bergzabern. Een beslissend moment kwam in de zomer van 1921, toen ze de autobiografie van Teresa van Ávila las. Ze herkende daarin de waarheid waarnaar ze lang had gezocht.
Op 1 januari 1922 werd Stein in de Sint-Martinuskerk van Bergzabern katholiek gedoopt. Ze koos Theresia Hedwig als doopnamen. Haar bekering betekende voor haar geen afwijzing van haar Joodse afkomst, al bezorgde deze keuze haar moeder veel verdriet.
Op de foto het doopregister van de parochie, waarin Edith Stein werd opgenomen. Het is later aangevuld met de datum en plaats van haar vormsel. Helemaal rechts beneden op de pagina zijn ook de data van haar zalig- en heiligverklaring toegevoegd.
Op de tweede foto ziet u de doopvont in de kerk met apart het boekwerk op de deksel. Op het deksel staat een Latijns gebed. In het Nederlands:
God, U hebt de waardigheid van de menselijke natuur op wonderbare wijze geschapen en haar op nog wonderbaarder wijze hersteld. Een deel van de letters zit achter de vogel, maar de tekst is herkenbaar als: Deus, qui humanae substantiae dignitatem mirabiliter condidisti et mirabilius reformasti.
In de apsis tegen de buitenmuur staat het kruis met corpus, dat geheel vervaardigd werd uit spoorrails. Deze staan symbool voor de laatste weg die Edith Stein moest gaan. Ook de ambo is uit spoorstaal vervaardigd.
Het originele boek met de autobiografie van Teresia van Avila, met handschrift van Edith Stein, is in de kluis van de kerk opgeslagen.
Van 1923 tot 1931 woonde en werkte Stein bij de dominicanessen van Sint-Magdalena in Speyer. Ze gaf Duits en geschiedenis aan een meisjesschool en leidde toekomstige leraressen op. Daarnaast vertaalde ze filosofische werken, waaronder teksten van Thomas van Aquino en John Henry Newman.
Door haar publicaties en lezingen werd ze bekend als filosofe, pedagoge en katholiek denker. Ze probeerde de fenomenologie van Husserl te verbinden met de middeleeuwse filosofie van Thomas van Aquino. Ook sprak ze veelvuldig over onderwijs, de menselijke persoon, geloof en de positie van vrouwen.
In Speyer ontving Edith Stein de Eerste Heilige Communie en werd zij gevormd in de kapel van het huidige bisschoppelijk paleis (afbeelding DV). IN het klooster aan de Hasenpfuhlstraße 33B kan men een uitgebreide tentoonstelling bezoeken. Tevens zijn de vieringen in de kapel van het klooster publiek toegankelijk. De bidstoel van Edith Stein staat er nog steeds.
Op aanvraag is de kamer te bezoeken waar Edith Stein tijdens haar verblijf in Speyer woonde. Er is nu een kleine herdenkingskapel ingericht.
Naast haar werk als lerares in Speyer blijft Edith Stein wetenschappelijk onderzoek doen. Daarnaast geeft zij in binnen- en buitenland lezingen. Maar de combinatie van lesgeven in Speyer, het reizen voor de vele lezingen en het onderzoek leidt ertoe dat zij Speyer verlaat. Als reden voor haar ontslag schrijft ze: „De heilige Thomas neemt geen genoegen meer met de uurtjes die ik voor hem vrijmaak; hij wil mij helemaal.” (ESGA 2, brief 146, 28 maart 1931).
In 1931 diende Edith Stein haar habilitatieonderzoek in onder de titel “Potenz und Akt. Studien zu einer Philosophie des Seins” (“Potentie en Act. Studies voor een filosofie van het Zijn”).Het onderzoek richt zich op de filosofie van Thomas van Aquino en de fenomenologie. De habilitatie werd echter niet aanvaard, mede omdat vrouwen in Duitsland destijds nog nauwelijks toegang hadden tot een universitaire leerstoel.
Het werk werd later herzien en uitgebreid. De definitieve, omvangrijkere versie verscheen postuum onder de titel “Endliches und ewiges Sein. Versuch eines Aufstiegs zum Sinn des Seins” (1936 geschreven, 1950 gepubliceerd).
Nadat ook deze nieuwe poging om haar habilitatie te behalen mislukt, aanvaardt ze een betrekking als docente aan het katholieke Duitse Instituut voor Wetenschappelijke Pedagogiek in Münster. Daarvoor geeft ze op 23 oktober 1931 een openbare proeflezing over Elisabeth van Thüringen in de feestzaal van het Cimbernhaus. De lezing wordt diezelfde dag aangekondigd in de Münsterische Zeitung. Haar academische werk duurde daar slechts kort.
Nadat Hitler in januari 1933 aan de macht was gekomen, werd haar positie vanwege haar Joodse afkomst onhoudbaar. In april moest zij haar onderwijs beëindigen.
Stein doorzag vroeg het gevaar van de Jodenvervolging. Ze probeerde paus Pius XI per brief (zie foto) tot een duidelijke veroordeling van het nazisme en antisemitisme te bewegen.
In oktober 1933 nam ze afscheid van haar familie en trad in in de Karmel in Keulen
Op de afbeelding een Edith Stein-relief van de hand van Hilde Schrük-Frisch dat nog steeds te zien is in de Hof des Marianums aan de Frauenstraße in Münster (Foto: J. W. Gernert)
Op 14 oktober 1933 trad Stein in in het klooster van de ongeschoeide karmelietessen in Keulen. Bij haar inkleding in 1934 kreeg ze de kloosternaam Teresia Benedicta van het Kruis. Ze legde in 1935 haar tijdelijke geloften af. ‘Ik ben nu op de plaats waar ik al lang thuishoorde’, schrijft ze in een brief. En ze voegt eraan toe: ‘Het is onze roeping om voor allen voor God te staan.’
Edith Stein draagt in de orde de naam zuster Teresia Benedicta van het Kruis. Ze heeft zelf om deze naam gevraagd. Onder het kruis verstaat zij het lot van het Joodse volk, dat zich al begint af te tekenen. Ze wil het op zich nemen, zowel in haar eigen gebed als plaatsvervangend voor velen.
Op 21 april 1938 legt Edith Stein haar eeuwige geloften af.
In het klooster zette ze haar filosofische werk voort. Ze schreef onder meer Eindig en eeuwig zijn, waarin ze fenomenologie en christelijke filosofie samenbracht. Na de toenemende vervolging van Joden en de pogroms van november 1938 werd besloten haar naar Nederland over te brengen.
De foto’s van Edith Stein bij haar inkleding en het afleggen van haar eeuwige geloften zijn uit de collectie van de Edith Stein Archiv in Keulen.
De Keulse Domradio sprak op 9 augustus 2025 met de priorin Zr. Mirjam Kiechle OCD over Edith Stein zoals zij in het klooster was. Klik hier voor deze reportage
Op 31 december 1938 kwam Edith Stein ’s avonds laat aan in het karmelietessenklooster in Echt, Limburg. Haar eveneens katholiek geworden zus Rosa voegde zich later bij haar.
In Echt schreef Stein verder, onder andere aan De wetenschap van het kruis, een studie over de mysticus Johannes van het Kruis.
Na de Duitse bezetting van Nederland liep zij opnieuw gevaar. Plannen om naar Zwitserland te vluchten mislukten. Op 2 augustus 1942 arresteerde de Gestapo Edith en Rosa. Hun arrestatie maakte deel uit van een represaille tegen katholiek gedoopte Joden, nadat de Nederlandse bisschoppen publiekelijk tegen de Jodenvervolging hadden geprotesteerd.
Edith en Rosa werden via het politiebureau in Roermond eerst naar Kamp Amersfoort gebracht en vervolgens naar doorgangskamp Westerbork. Getuigen beschreven hoe Edith daar kalm bleef en zich over kinderen en ontredderde gevangenen ontfermde.
In het kamp werden zij nog bezocht door o.a. dhr. Van Kempen uit Echt, die op hun verzoek kleding en enkele spullen waaronder een rozenkrans kwamen brengen. Bij die gelegenheid mocht Edith buiten het kamp gaan. Van de gelegenheid om alsnog te vluchten maakte zij geen gebruik.
Op 7 augustus werden de zussen naar Auschwitz-Birkenau gedeporteerd. Waarschijnlijk werden zij kort na aankomst, op 9 augustus 1942, in een gaskamer vermoord.
Edith Stein werd in 1987 zalig en in 1998 heilig verklaard. Sinds 1999 is zij patrones van Europa en daarmee één van de katholieke beschermheiligen van Europa. Haar leven wordt herinnerd als dat van een Joodse vrouw, filosofe, katholieke kloosterlinge en slachtoffer van de Holocaust vanwege haar Joodse afkomst.
Priester Antoine Bodar maakte in 2021 onder de titel Antoine Bodar ontmoet Edith Stein een documentaire waarin hij de levensloop van deze filosofe, karmelietes en martelares volgt. De documentaire bestaat uit twee delen en brengt ons langs de plaatsen waar Edith Stein leefde, woonde en werkte.
In de aankondiging van dit tweeluik schreef omroep KRO-NCRV: ‘Voor Bodar is Edith Stein (1891-1942) een van de meest bekende en inspirerende persoonlijkheden van de twintigste eeuw. Niet voor niets verleende paus Johannes Paulus II haar de titel van Co-Patrones van Europa.
Edith Stein kwam ter wereld in een orthodox-joodse familie in de Duitse stad Breslau (het huidige Wrocław in Polen). Op dertienjarige leeftijd zwoer ze haar joodse geloof af en werd atheïst. In 1922 liet zij zich dopen in de Katholieke Kerk. In 1934 trad ze toe tot de Ongeschoeide Zusters van de Orde van de Allerzaligste Maagd Maria van de Berg Karmel en nam de kloosternaam Teresia Benedicta a Cruce aan. In 1938 vluchtte ze voor de nazi’s naar Nederland, waar ze haar intrek nam in het karmelietessenklooster van Echt, Limburg. In 1942 werd zij samen met haar zus Rosa gearresteerd. Beiden werden vergast in Auschwitz-Birkenau.
deel 1: Edith Stein zoekt de waarheid
https://youtu.be/DT6wRp-ewQA?si=_4kJisG1MZs0IcTB
deel 2: Edith Stein vindt de waarheid
https://youtu.be/ovNzi2guug0?si=tq6pLXlr5nkYOiLy
